TCP và UDP là gì: hai cách gửi dữ liệu qua mạng

Vì sao có lúc web tải chậm, có lúc video gọi lại mượt? Bài viết giải thích TCP và UDP là gì, chúng khác nhau ra sao và khi nào dùng cái nào.

Bạn mở một trang web và thấy nó hiện dần từng phần: khung trang trước, ảnh sau. Rồi bạn vào một cuộc gọi video, và nếu mạng chập chờn, khuôn mặt người bên kia vỡ thành những ô vuông, giọng nói méo đi, nhưng cuộc gọi không hề tắt. Hai trải nghiệm đó khác nhau đến vậy vì chúng đi qua hai giao thức khác nhau ở tầng dưới của mạng. Giao thức, nói gọn, là một bộ quy ước mà hai bên phải theo để hiểu nhau. Câu hỏi đáng đặt ra là: tại sao máy tính không dùng một cách gửi duy nhất cho mọi thứ?

Bài toán chung: gói tin và sự thật không mấy dễ chịu

Internet không gửi một file nguyên vẹn. Nó chia dữ liệu thành nhiều mẩu nhỏ gọi là gói tin, mỗi gói mang theo địa chỉ người gửi và người nhận, rồi thả chúng vào mạng. Các gói này đi qua nhiều thiết bị trung gian, mỗi thiết bị tự quyết định chuyển gói đi đâu tiếp, nên hai gói liền nhau có thể đi hai con đường khác nhau.

Hệ quả là mạng đem lại ba điều bất tiện mà không ai tránh được: gói có thể mất, gói có thể đến sai thứ tự, và gói có thể đến muộn. Không có giao thức nào xóa được ba điều đó, vì đường truyền vật lý luôn có lúc hỏng. Vậy nên câu hỏi thực sự không phải là “làm sao để mạng hoàn hảo”, mà là “khi mạng không hoàn hảo, ta muốn nó hành xử thế nào”. TCP và UDP là hai câu trả lời khác nhau cho câu hỏi đó.

TCP: gửi như một lá thư bảo đảm

TCP, viết tắt của Transmission Control Protocol, là giao thức tự nhận trách nhiệm biến một đường truyền không đáng tin thành một dòng dữ liệu đáng tin. Cách nó làm việc khá giống một cuộc nói chuyện lịch sự.

Trước khi gửi dữ liệu, hai bên bắt tay: bên gửi hỏi có nghe không, bên nhận trả lời có, bên gửi xác nhận. Sau đó mỗi gói dữ liệu được đánh số thứ tự. Bên nhận gửi lại tín hiệu xác nhận cho từng gói; gói nào không được xác nhận sau một khoảng thời gian thì bên gửi gửi lại. Nếu gói số 3 đến trước gói số 2, bên nhận giữ gói 3 lại và chờ, để phần mềm phía trên luôn đọc được dữ liệu đúng thứ tự. Ngoài ra TCP còn điều chỉnh tốc độ: khi mạng có dấu hiệu nghẽn, nó tự gửi chậm lại để không làm tình hình tệ hơn.

Sơ đồ dưới đây cho thấy một phiên TCP từ lúc mở đến lúc đóng, với việc xác nhận và gửi lại nằm ở giữa.

sequenceDiagram
    participant A as "Máy gửi"
    participant B as "Máy nhận"
    A->>B: "Mở kết nối"
    B->>A: "Đồng ý"
    A->>B: "Gói 1"
    B->>A: "Đã nhận 1"
    A->>B: "Gói 2 (bị mất)"
    A->>B: "Gửi lại gói 2"
    B->>A: "Đã nhận 2, đủ dữ liệu"
    A->>B: "Đóng kết nối"

Cái giá của sự bảo đảm này là thời gian và công sức. Mỗi gói phải chờ xác nhận, mỗi lần mất gói phải chờ hết thời gian quy định rồi mới gửi lại, và phần mềm phía trên không được nhận dữ liệu vượt mặt. Với một trang web, đây là cái giá hoàn toàn hợp lý: bạn muốn đọc đúng nội dung, chậm thêm vài phần trăm giây không thành vấn đề. Nhưng với một cuộc gọi, chờ đúng thứ tự nghĩa là âm thanh bị trễ, và tai người nhận ra điều đó ngay.

UDP: gửi như một lời nhắn nhanh

UDP, tức User Datagram Protocol, làm gần như ngược lại: nó gói dữ liệu, ghi địa chỉ, rồi gửi. Không bắt tay, không đánh số, không xác nhận, không gửi lại. Nếu gói mất, nó mất. Nếu đến sai thứ tự, phần mềm phía trên tự lo.

Nghe như một giao thức lười biếng, nhưng đó chính là điểm mạnh. Bỏ hết phần nghi thức, UDP có độ trễ thấp và không giữ dữ liệu cũ chờ dữ liệu mới. Trong cuộc gọi video, mất một gói âm thanh dài vài mili giây thì người nghe chỉ thấy một tiếng hụt nhỏ; nhưng nếu bắt họ chờ gói đó được gửi lại, cả câu nói bị lùi lại và cuộc trò chuyện rối loạn. Thà mất một chút còn hơn trễ. Các trò chơi trực tuyến, truyền hình trực tiếp và hệ thống hỏi đáp tên miền (DNS, dịch vụ đổi tên trang web thành địa chỉ máy) đều chọn UDP vì lý do này.

Cần nói rõ một điều dễ hiểu lầm: UDP không đảm bảo gì cả, nhưng điều đó không có nghĩa ứng dụng dùng UDP là ứng dụng cẩu thả. Nhiều ứng dụng đặt thêm cơ chế riêng của mình lên trên UDP, chỉ giữ lại những gì chúng thực sự cần. Sự đảm bảo, khi cần, có thể được xây ở tầng trên; còn thời gian đã mất thì không lấy lại được.

Hai con đường trong một hình

Hình dưới đây tóm tắt đường đi của dữ liệu qua hai giao thức để bạn so sánh bằng mắt.

graph LR
    APP["Ứng dụng"] --> TCP["TCP: đánh số,<br/>xác nhận, gửi lại"]
    APP --> UDP["UDP: gói và địa chỉ"]
    TCP --> OK["Dòng dữ liệu<br/>đúng thứ tự"]
    UDP --> FAST["Gói đi ngay,<br/>mất thì thôi"]
    OK --> NET["Mạng Internet"]
    FAST --> NET

Có một điểm tinh tế: TCP và UDP không phải hai tầng khác nhau, mà là hai lựa chọn song song ở cùng một tầng. Ứng dụng chọn một trong hai, giống như bạn chọn gửi thư bảo đảm hay gửi bưu thiếp tùy vào thứ mình đang gửi. Cả hai đều ngồi trên nền IP, giao thức lo việc đánh địa chỉ và chuyển gói giữa các mạng, và cả hai đều nằm dưới các giao thức tầng ứng dụng như HTTP cho web hay RTP cho âm thanh, video.

Khi nào chọn cái nào

Nguyên tắc chung rất đơn giản: nếu mất một mẩu dữ liệu làm hỏng cả kết quả, hãy dùng TCP; nếu một mẩu đến muộn đã vô dụng, hãy dùng UDP. Tải file, gửi email, duyệt web: TCP. Gọi video, chơi game, hỏi tên miền: UDP. Nhưng thực tế có những trường hợp nằm giữa, và đó là lúc các kỹ sư phải cân nhắc thay vì chọn theo thói quen.

Ví dụ, một số hệ thống hiện đại chạy trên UDP nhưng tự cài đặt cơ chế phục hồi riêng, để vừa giữ độ trễ thấp vừa không mất dữ liệu quá nhiều. Ngược lại, khi mạng rất kém, có ứng dụng chọn TCP vì thà chậm còn hơn sai. Không có lựa chọn nào đúng cho mọi trường hợp; chỉ có lựa chọn phù hợp với thứ bạn đang gửi và với việc người dùng sẽ cảm nhận thế nào khi có sự cố.

Để thấy rõ sự đánh đổi, hãy nhìn một ví dụ minh họa, không phải số liệu đo thực tế. Giả sử trong một phút có 100 gói tin được gửi đi và mạng làm mất 2 gói. Với TCP, 100 gói đều đến được, nhưng phải trả giá bằng thời gian chờ gửi lại. Với UDP, 98 gói đến và 2 gói biến mất, nhưng không ai phải chờ ai.

Biểu đồ dưới đây minh họa tỉ lệ đó; các con số chỉ để dễ hình dung, không phải kết quả đo.

pie showData
    title "Minh họa: 100 gói tin khi mạng mất 2 gói"
    "Đến nơi ngay (UDP)" : 98
    "Mất, không gửi lại (UDP)" : 2

Với TCP, con số sẽ là 100 gói đến nơi nhưng có thêm thời gian chờ, và chính khoảng thời gian chờ đó mới là thứ ta phải cân đo. Đây là chỗ ví dụ bắt đầu sai lệch so với thực tế: trong mạng thật, việc mất gói ảnh hưởng đến tốc độ của cả dòng dữ liệu, nên chi phí của TCP thường lớn hơn một chút so với hình dung đơn giản này.

Điều đáng nhớ

TCP và UDP không phải bản tốt và bản xấu của cùng một thứ. Chúng là hai câu trả lời trung thực cho hai nhu cầu khác nhau: một bên mua sự chắc chắn bằng thời gian, một bên mua thời gian bằng việc chấp nhận mất mát. Khi bạn thấy trang web hiện dần hay cuộc gọi vỡ hình, bạn đang thấy đúng sự đánh đổi đó, được chọn có chủ đích ngay từ đầu.